The New Euro Bank Notes With Hellenic Stamp

τα νέα χαρτονομίσματα του Ευρω έχουν Ελληνική Σφραγίδα........

Ο Ελληνοϊταλικός Πόλεμος

Ο Ελληνοϊταλικός Πόλεμος

Η απόκρουση των στρατευμάτων του Μουσολίνι αποτέλεσε την πρώτη νίκη κατά μιας χώρας του Αξονα

Επιμέλεια: Στεφανος Xελιδονης

Την επαύριο του τορπιλισμού της «Ελλης» η ελληνική κυβέρνηση αποσιώπησε ότι η επίθεση ήταν έργο των Ιταλών. Παρά τα αδιάσειστα στοιχεία και τις υποψίες του λαού για τους ενόχους, η Ελλάδα απέφυγε τη σύρραξη. Ετσι, ο Ιωάννης Μεταξάς κέρδιζε κι άλλον χρόνο προκειμένου να προετοιμάσει τη χώρα του ενάντια σε μια μεγάλη ιταλική εισβολή την οποία ανέμενε από καιρό. Τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940, ο πρεσβευτής της Ιταλίας στην Αθήνα, Εμανουέλε Γκράτσι επέδωσε στον Μεταξά τελεσίγραφο της ιταλικής κυβέρνησης. Με αυτό, η Ρώμη ζητούσε να επιτραπεί η ελεύθερη διέλευση ιταλικών στρατευμάτων, τα οποία θα κατελάμβαναν απροσδιόριστα «στρατηγικά σημεία» εντός της ελληνικής επικράτειας. Ο Μεταξάς αρνήθηκε, απαντώντας στα γαλλικά: «Alors, c' est la guerre» («Λοιπόν, έχουμε πόλεμο»). Με το «ΟΧΙ» άρχισε ο Ελληνοϊταλικός Πόλεμος. Οι εντυπωσιακές νίκες των Ελλήνων κατά των Ιταλών θα έφερναν εν καιρώ τους Γερμανούς στην Ελλάδα, οι οποίοι θα έσπευδαν σε βοήθεια των συμμάχων τους που αποτύγχαναν στην επίθεσή τους από την Αλβανία. Πολλοί ιστορικοί υποστηρίζουν ότι η αναγκαστική γερμανική επέμβαση στα Βαλκάνια επηρέασε την έκβαση του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, καθώς καθυστέρησε την Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα στην ΕΣΣΔ. Αλλοι ιστορικοί διαφωνούν με αυτήν τη θέση. Το βέβαιο είναι πως η απόκρουση της ιταλικής εισβολής αποτέλεσε την πρώτη νίκη κατά μιας χώρας του Αξονα. Το ηθικό παράδειγμα από το «Επος του '40» τονιζόταν τότε στους διθυραμβικούς επαίνους για τη μικρή Ελλάδα. Οπως είχε πει και ο Βρετανός πρωθυπουργός Ουίνστον Τσόρτσιλ: «Εφεξής δεν θα λέμε ότι οι Ελληνες πολεμούν σαν ήρωες, αλλά ότι οι ήρωες πολεμούν σαν Ελληνες».

Η στροφή του Μεταξά προς τη Μεγάλη Βρετανία

Του Ιακωβου Mιχαηλιδη*

«Δηλαδή θα έπρεπε διά ν' αποφύγωμεν τον πόλεμον να γίνωμεν εθελονταί δούλοι και να πληρώσωμεν αυτήν την τιμήν με το άπλωμα του δεξιού χεριού της Ελλάδος προς ακρωτηριασμόν από την Ιταλίαν και του αριστερού από την Βουλγαρίαν. Φυσικά δεν ήτο δύσκολον να προβλέψη κανείς ότι εις μίαν τοιαύτην περίπτωσιν οι Αγγλοι θα έκοβαν και αυτοί τα πόδια της Ελλάδος». Τα παραπάνω λόγια αποτελούν απόσπασμα από ομιλία του Ιωάννη Μεταξά στους διευθυντές των αθηναϊκών εφημερίδων δύο μόνο ημέρες μετά την κήρυξη του Eλληνοϊταλικού Πολέμου, στις 30 Οκτωβρίου 1940. Η στάση του Μεταξά στη διάρκεια του πολέμου δεν αποτελούσε ευκαιριακή τοποθέτηση, αλλά υπήρξε φυσιολογικό επακόλουθο της συνεπούς διπλωματικής πορείας της χώρας, από τις αρχές κιόλας της δεκαετίας του 1910, να συνεργάζεται με τη Βρετανία που αποτελούσε τη μεγαλύτερη ναυτική δύναμη στον χώρο της Μεσογείου.

Τα σύννεφα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου πύκνωσαν στην Ευρώπη ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1930, όταν μια σειρά από ναζιστικά και φασιστικά καθεστώτα ανέλαβαν τον κυβερνητικό έλεγχο σε χώρες όπως η Γερμανία, η Ιταλία και η Ισπανία. Την ίδια στιγμή στα Βαλκάνια οι ζυμώσεις για τη διαμόρφωση σφαιρών επιρροής άρχισαν να πολλαπλασιάζονται. Η περιοχή άλλωστε αποτελούσε προνομιακό χώρο, όπου τα συμφέροντα των Μεγάλων Δυνάμεων τέμνονταν προκαλώντας έτσι αναπόφευκτες εντάσεις, συσπειρώσεις και αντισυσπειρώσεις. Η Ιταλία και η Μεγάλη Βρετανία ήταν οι δύο χώρες που ανταγωνίζονταν για τον έλεγχο της περιοχής και προσπαθούσαν με κάθε τρόπο να προωθήσουν τα ερείσματά τους. Ο ανταγωνισμός αυτός προσείλκυσε αναπόφευκτα πολιτικούς από όλα τα Βαλκάνια, πολλοί από τους οποίους ανέλαβαν συγκεκριμένες πρωτοβουλίες θέλοντας να εκμεταλλευθούν προς όφελος των ιδίων και των κρατών τους την αντιπαράθεση των ισχυρών. Στο πλαίσιο αυτό, παραμονές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Ιωάννης Μεταξάς ανέλαβε πρωτοβουλίες, που τελικά ενίσχυσαν τα αγγλικά συμφέροντα στην Ελλάδα. Πιο συγκεκριμένα, κατέφυγε σε αγγλικές τράπεζες για την παροχή δανείων, παρέδωσε τον αποκλειστικό έλεγχο των τηλεπικοινωνιών με το εξωτερικό για δεκαέξι χρόνια σε αγγλικές εταιρείες, ενώ διατήρησε το εργοστάσιο συναρμολόγησης αεροπλάνων υπό βρετανικό έλεγχο. Η εκχώρηση των κρατικών υποδομών στους Βρετανούς διέλυσε, όπως ήταν λογικό, τους ενδοιασμούς του Λονδίνου για τις προθέσεις του Μεταξά. Στα τέλη του 1938 ο Βρετανός πρεσβευτής στην Αθήνα βομβάρδιζε την υπηρεσία του με αναφορές εκθειάζοντας το καθεστώς Μεταξά, τη μόνη λύση στο πολιτικό χάος της χώρας, όπως έλεγε.

Η απροκάλυπτη αγγλική υποστήριξη εξώθησε τον Μεταξά σε ακόμη μεγαλύτερη προσχώρηση στη βρετανική συμμαχία. «Αυτό που επιθυμώ», εκμυστηρευόταν στον Βρετανό πρεσβευτή στα τέλη του 1938, «είναι μια συμμαχία με τη Μεγάλη Βρετανία. Και γιατί όχι. Θα πρέπει να δεχτούμε ως δεδομένο ότι σε περίπτωση ευρωπαϊκού πολέμου, το ναυτικό και η αεροπορία της Μεγάλης Βρετανίας θα έχουν απόλυτη ανάγκη των ελληνικών νησιών και λιμανιών… Μια συμμαχία επομένως θα ήταν το φυσικότερο πράγμα, από την άποψη ότι δεν υπάρχει άνδρας ή γυναίκα ή παιδί στην Ελλάδα που να μην είναι ολόψυχα αφοσιωμένοι στη χώρα σας».

Οι προτάσεις Μεταξά οδήγησαν τον Waterlow στην άποψη ότι ο Ελληνας δικτάτορας ήταν πολύ καλύτερος από τους συνηθισμένους πολιτικούς και ότι «αν και γερμανόφιλος, οι σχέσεις μας με τον τωρινό πρόεδρο του Υπουργικού Συμβουλίου υπήρξαν φιλικότερες από τις σχέσεις μας με τους προκατόχους του». Οι επισημάνσεις του πρεσβευτή κλόνισαν τελικά τις επιφυλάξεις του Λονδίνου, παραμερίζοντας και τους τελευταίους δισταγμούς του για τα οφέλη από μια πιθανή συμμαχία με την Ελλάδα. Ετσι τον Απρίλιο του 1939, όταν ο Μουσολίνι κατέλαβε στρατιωτικά την Αλβανία, η Αγγλία και η Γαλλία εγγυήθηκαν επίσημα την ανεξαρτησία της Ελλάδας και της Ρουμανίας σχηματοποιώντας έτσι τα στρατόπεδα που διαμορφώνονταν στην περιοχή. Αν και η παραπάνω εγγύηση δημιουργούσε περισσότερο μια ηθική υποχρέωση και δεν αποτελούσε σαφή δέσμευση από την πλευρά της Βρετανίας κήρυξης πολέμου για την υπεράσπιση της εδαφικής ακεραιότητας της Ελλάδας, έγινε δεκτή με ανακούφιση.

Σύγκλιση βασικής στρατηγικής με αποκλίσεις τακτικής

Από τη στιγμή εκείνη και έπειτα, ενάμιση, δηλαδή, χρόνο πριν από την επίσημη κήρυξη του πολέμου, οι ενέργειες του Μεταξά ήταν όλο και πιο εναρμονισμένες με την πολιτική του Λονδίνου. Ετσι, οι προσπάθειες της Ρώμης να προσεγγίσει την Αθήνα κοινοποιήθηκαν στο Λονδίνο και όπως ήταν φυσικό απορρίφθηκαν. Την ίδια στιγμή το «φλερτ» της Βουλγαρίας με τις δυνάμεις του Αξονα μεγάλωνε την ανασφάλεια της Αθήνας για την τύχη της Μακεδονίας και της Θράκης και την εξωθούσε στην αγκαλιά της Βρετανίας. Η οριστικοποίηση της ελληνοβρετανικής συνεργασίας επικυρώθηκε με την υπογραφή διμερούς εμπορικής συμφωνίας τον Ιανουάριο του 1940, που προέβλεπε περικοπή των ελληνικών εξαγωγών προς τη Γερμανία. Η Ελλάδα είχε καταστεί δέσμια των βρετανικών οικονομικών συμφερόντων, κάτι που βεβαίως έγινε αντιληπτό τόσο στο Βερολίνο όσο και στη Ρώμη. Ως εκ τούτου, το καθεστώς ουδετερότητας είχε πια τυπική μόνο σημασία, αφού κατ' ουσίαν η Αθήνα είχε ήδη με τις ενέργειές της επιλέξει τελεσίδικα το στρατόπεδο του Λονδίνου.

Θα πρέπει βεβαίως να επισημανθεί πως η πολιτική της Βρετανίας στα Βαλκάνια απέβλεπε κυρίως στην υπεράσπιση της Τουρκίας και των Στενών, σε αντίθεση με τους Γάλλους που προτιμούσαν την ανάληψη πιο ριζοσπαστικών πρωτοβουλιών, όπως την εγκατάσταση συμμαχικού προγεφυρώματος στη Θεσσαλονίκη. Οσον αφορά την Ελλάδα, η βρετανική θέση συνοψιζόταν πως σε περίπτωση ιταλικής εισβολής, βρετανικές δυνάμεις θα αποβιβάζονταν στην Κρήτη για να βοηθήσουν τους Ελληνες στην απόκρουση της ιταλικής επίθεσης, ενώ ταυτόχρονα ο βρετανικός στόλος στο Αιγαίο θα κινητοποιούνταν για να διασφαλίσει τον έλεγχο των επικοινωνιών στην περιοχή. Η διασφάλιση δηλαδή της εδαφικής ακεραιότητας της Ελλάδας εξαρτάτο πολύ περισσότερο από την ικανότητα της Βρετανίας να νικήσει την Ιταλία σε έναν διμερή πόλεμο, παρά από τη δυνατότητά της να προσφέρει στρατιωτική βοήθεια στην ηπειρωτική Ελλάδα.

Οι ελληνικές πρωτοβουλίες δεν έμεναν φυσικά απαρατήρητες από το καθεστώς του Μουσολίνι προκαλώντας τη δυσαρέσκειά του. Από τις αρχές κιόλας του 1940 η ιταλική επιθετικότητα έναντι της χώρας κλιμακώθηκε, αφού η Ρώμη επιθυμούσε να δοκιμάσει τις αντοχές της Αθήνας στις παράλογες αξιώσεις της. Τον Αύγουστο μάλιστα σημειώθηκε συνδυασμένη επίθεση των ιταλικών εφημερίδων εναντίον της Ελλάδας, ενώ ελληνικά πλοία παρενοχλούνταν στο Αιγαίο από την ιταλική διοίκηση της Δωδεκανήσου. Σύμφωνα με πρόσφατες αρχειακές μαρτυρίες από τα ιταλικά αρχεία, ο Μουσολίνι είχε αποφασίσει να κηρύξει τον πόλεμο στην Ελλάδα ήδη από το καλοκαίρι του 1940 με συμβολική κίνηση τον τορπιλισμό της «Ελλης», αλλά υποχρεώθηκε να αναβάλει για μερικούς μήνες τα σχέδιά του έπειτα από συμβουλές των Γερμανών.

Αμέσως μετά τα γεγονότα του Δεκαπενταύγουστου ο Μεταξάς σε μια συγκινησιακά φορτισμένη συνάντησή του με τον Βρετανό πρεσβευτή, του ζήτησε την αμέριστη βρετανική υποστήριξη δηλώνοντάς του κατηγορηματικά ότι είχε αποφασίσει να αντισταθεί σε κάθε επιβουλή του Αξονα εναντίον της Ελλάδας και ότι σε κάθε περίπτωση προτιμούσε την καταστροφή της χώρας του, από την ταπείνωσή της. Η αποφασιστικότητα του Μεταξά προκάλεσε την αντίδραση του ίδιου του Τσόρτσιλ, ο οποίος σε μήνυμά του προς τον Ελληνα δικτάτορα, στις 25 Αυγούστου 1940, εξέφρασε τον θαυμασμό του για τον τρόπο με τον οποίο ο Μεταξάς είχε χειριστεί την κρίση και τον διαβεβαίωνε πως η θαρραλέα στάση των Ελλήνων, υπό την ηγεσία του, είχε κερδίσει τον θαυμασμό του αγγλικού λαού, που έβλεπε στη στάση των Ελλήνων το παράδειγμα των προγόνων τους μπροστά στον περσικό κίνδυνο. Ωστόσο, ο Βρετανός πρωθυπουργός επανέλαβε και πάλι τη γνωστή θέση του Λονδίνου πως σε περίπτωση ελληνοϊταλικής σύρραξης η Ελλάδα δεν θα έπρεπε να αναμένει βρετανική βοήθεια για την προστασία των ηπειρωτικών περιοχών της, αλλά να προσδοκά μόνο βρετανική αεροπορική επίθεση εναντίον της Ιταλίας καθώς και αποστολή δυνάμεων για την άμυνα της Κρήτης. Παρά τη βρετανική διστακτικότητα, όμως, ο Μεταξάς δεν έδειξε να υπαναχωρεί από τις θέσεις του. «Απόφασίς μου εις αντίστασιν μέχρις εσχάτων» σημείωνε με αποφασιστικότητα στο «Ημερολόγιό» του. Η άρνησή του να αποδεχθεί το ιταλικό τελεσίγραφο τα χαράματα της 28ης Οκτωβρίου 1940 ήρθε απλώς να επισφραγίσει τις εκπεφρασμένες πεποιθήσεις του.

* Ο κ. Ιάκωβος Μιχαηλίδης είναι επίκουρος καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας στο ΑΠΘ.

Οι λανθασμένες εκτιμήσεις των Ιταλών «πληρώθηκαν» στην κορυφογραμμή της Πίνδου

Στις 15 Οκτωβρίου 1940 στο γραφείο του Μπενίτο Μουσολίνι στη Ρώμη πραγματοποιήθηκε κρίσιμη σύσκεψη, στην οποία ελήφθησαν οι τελικές αποφάσεις για τη διεξαγωγή επιθετικής στρατιωτικής επιχείρησης εναντίον της Ελλάδας. Παρόντες στη σύσκεψη ήταν, εκτός του Ιταλού δικτάτορα, ο υπουργός των Εξωτερικών Γκαλεάτσο Τσιάνο, ο αρχηγός και ο υπαρχηγός του Γενικού Επιτελείου Στρατού καθώς και οι επικεφαλής των στρατευμάτων που βρίσκονταν στην Αλβανία. Μέσα σε κλίμα έκδηλου ενθουσιασμού ο Ντούτσε ανακοίνωσε την απόφασή του για την κήρυξη πολέμου εναντίον της Ελλάδας, απόφαση που, όπως είπε, είχε ωριμάσει μέσα του «επί πολύ καιρό». Ηταν η ομολογία μιας επιθυμίας που είχε χαραχθεί αρκετούς μήνες νωρίτερα και είχε σε αρχικό στάδιο εκφρασθεί με τον τορπιλισμό της «Ελλης» ανήμερα της Παναγίας, στις 15 Αυγούστου του 1940.

Οι επιθετικές διαθέσεις του Μουσολίνι ενισχύθηκαν από τις διαβεβαιώσεις της στρατιωτικής ηγεσίας πως οι Ιταλοί στρατιώτες ανυπομονούσαν να εμπλακούν στις πολεμικές συγκρούσεις σε αντίθεση με τους Ελληνες, που φαίνονταν απρόθυμοι αλλά και ανέτοιμοι να αντιπαραθέσουν αξιόλογη αντίσταση. Ωστόσο, παρά τις εισηγήσεις των Ιταλών στρατηγών τα δεδομένα παραμονές της ελληνοϊταλικής σύγκρουσης φαίνεται ότι ήταν αρκετά διαφορετικά. Η Ελλάδα όχι μόνο δεν ήταν απροετοίμαστη αλλά είχε φροντίσει ήδη, έστω και καθυστερημένα, από τον Απρίλιο του 1939, όταν η Ιταλία κατέλαβε την Αλβανία, να αναθεωρήσει το αμυντικό της δόγμα που έως τότε βασιζόταν κυρίως στα οχυρωματικά έργα κατά μήκος των βορείων συνόρων της και να προετοιμασθεί για το ενδεχόμενο χερσαίας επίθεσης από την πλευρά της Ηπείρου. Από την άλλη, οι Ελληνες στρατιώτες μόνο απρόθυμα δεν αντιμετώπισαν την κήρυξη του πολέμου. Τέλος, το φρόνημα των Ιταλών στρατιωτών υπερτονιζόταν δυσανάλογα σε σχέση με τις πραγματικές διαθέσεις τους και τη νομιμοφροσύνη τους απέναντι στο φασιστικό καθεστώς.

Το «μαρτύριο» του πρεσβευτή

Προφανώς τέτοιου είδους αποθαρρυντικές πληροφορίες θα είχαν φθάσει στα αυτιά του Ιταλού πρεσβευτή στην Αθήνα, Εμμανουέλε Γκράτσι, ο οποίος δεν έκρυβε την αγωνία του για τις πρωτοβουλίες των πολιτικών του προϊσταμένων. «Φαντάζομαι ότι στο κελί του θανάτου οι καταδικασμένοι θα περνούν ώρες όχι πολύ διαφορετικές από αυτές που περνώ εγώ τώρα», σημείωνε, λίγο πριν την έναρξη των εχθροπραξιών. Το «μαρτύριο» του Ιταλού πρεσβευτή ολοκληρώθηκε τα χαράματα της 28ης Οκτωβρίου, όταν επέδωσε στον Ελληνα δικτάτορα Ιωάννη Μεταξά το ιταλικό τελεσίγραφο. «Εκείνη τη στιγμή αισθάνθηκα τη μεγαλύτερη απέχθεια για το επάγγελμά μου», εξομολογείται ο Ιταλός διπλωμάτης. Η είδηση της κήρυξης του πολέμου προκάλεσε παλλαϊκές εκδηλώσεις ενθουσιασμού στην Αθήνα. «Σιγά σιγά η Αθήνα παίρνει το ύφος των μεγάλων εθνικών εορτών, κάτι που θυμίζει λ.χ. Τα Εκατόχρονα της Ελληνικής Επανάστασης, αλλά πιο αυθόρμητα και πιο νεανικά. Καιρός θαυμάσιος, καταγάλανος ουρανός. Πλήθη νέων, με στολές της ΕΟΝ ή με πολιτικά, έχουν χυθεί στους κεντρικούς δρόμους, με λάβαρα, σημαίες, δάφνες, μουσικές. Κρατούν εικόνες του βασιλιά, του Μεταξά, του καταδρομικού Ελλη με την επιγραφή: Δεν λησμονούμε. Ο κόσμος συμμετέχει σ’ αυτές τις εκδηλώσεις, χειροκροτεί, ζητωκραυγάζει. Είχα πολλά, πάρα πολλά χρόνια να δω τέτοιο ενθουσιασμό στην Αθήνα. Αισθάνεται κανείς ένα πάθος μες στον αέρα, ένα φανατισμό, μια λεβεντιά. Ξύπνησε το ελληνικό φιλότιμο, είναι κάτι ωραίο. Και μια τέλεια εθνική ενότητα. Είναι η πρώτη φορά στη ζωή μου που αισθάνομαι τέτοιαν ομόνοια να βασιλεύει στον τόπο: Κανείς δεν σκέπτεται αυτή τη στιγμή ότι ο εχθρός είναι δέκα φορές ισχυρότερος, ότι ο θάνατος κρέμεται από πάνω μας μέσα σ’ αυτόν τον λαμπρό ουρανό», περιγράφει εκείνο το πρωινό του Οκτωβρίου ο Γιώργος Θεοτοκάς.

Αλλά και στην κορυφογραμμή της Πίνδου ο ελληνικός στρατός ήταν πιο αποφασισμένος από ποτέ. Εμψυχώνοντας τους άνδρες του ο διοικητής του Αποσπάσματος Πίνδου, Συνταγματάρχης Κωνσταντίνος Δαβάκης, σε ημερήσια διαταγή του αναφέρθηκε στο δίκαιο του ελληνικού αγώνα επικαλούμενος τα κατορθώματα των προγόνων: «Οι Επαναστάται του ’21 με ξύλα και δρεπάνια αντιμετώπισαν Στρατόν της εποχής επιστημονικώς οπλισμένον χάρις εις το εξυψωμένον ηθικόν των… σήμερον εμείς με οπλισμόν σχεδόν ισάξιον του αντιπάλου θα υστερήσωμεν των προγόνων μας; Με το ανώτερον ηθικόν μας, με το δίκαιον του αγώνος μας, με τη δύναμιν του Θεού, θα εξέλθωμεν νικηφόροι της δοκιμασίας. Η πίστις μετακινεί όρη».

Οι ιταλικές στρατιωτικές δυνάμεις στο μέτωπο (Ηπειρος και Δυτική Μακεδονία) υπερτερούσαν αριθμητικά των αντίστοιχων ελληνικών, χωρίς όμως να υπολογίζονται οι ελληνικές εφεδρείες. Σύμφωνα με το σχέδιο του ιταλικού Γενικού Επιτελείου, θα εκδηλώνονταν δύο κύριες επιθετικές επιχειρήσεις, η πρώτη με στόχο την κατάληψη του Μετσόβου, όπου μάλιστα είχε διατεθεί και η περίφημη μεραρχία των Ιταλών Αλπινιστών «Τζούλια», και η δεύτερη με στόχο την Πρέβεζα για την εξασφάλιση βάσης για το ιταλικό πολεμικό ναυτικό. Αντίθετα, στο μέτωπο της Δυτικής Μακεδονίας το αρχικό ιταλικό σχέδιο ήταν αμυντικό. Ωστόσο, για διάφορους λόγους το ιταλικό επιτελικό σχέδιο δεν μπόρεσε τελικά να υλοποιηθεί.

Οι τρεις φάσεις του πολέμου

Ο Ελληνοϊταλικός Πόλεμος χωρίζεται σε τρεις φάσεις. Στη φάση από τις 28 Οκτωβρίου έως τις 13 Νοεμβρίου 1940, ο ελληνικός στρατός βρέθηκε σε θέση άμυνας και τελικά σταμάτησε την ιταλική προέλαση. Στη συνέχεια, οι Ελληνες στρατιώτες εισήλθαν στο έδαφος της Βορείου Ηπείρου πετυχαίνοντας για περίπου δύο μήνες μεγάλες στρατιωτικές νίκες σε βάρος των Ιταλών. Στην τρίτη φάση του πολέμου από τις 7 Ιανουαρίου έως τις 26 Μαρτίου 1941, αρχικά διακόπηκε η ελληνική αντεπίθεση, ενώ αργότερα εκδηλώθηκε η εαρινή ιταλική επίθεση, χωρίς ουσιαστικά αποτελέσματα. Κορυφαία στιγμή της τρίτης φάσης αποτελεί αναμφίβολα η πολύνεκρη μάχη που δόθηκε γύρω από το «ύψωμα 731».

Τόσο οι Ελληνες όσο και οι Ιταλοί στρατιώτες πολέμησαν με γενναιότητα, τιμώντας τον όρκο που είχαν δώσει προς την πατρίδα τους. Πληθώρα μαρτυριών της εποχής καταγράφουν τα συναισθήματα και τις αντιδράσεις τους, τις στιγμές μεγαλείου αλλά και τις -όχι σπάνιες- σκηνές αβρότητας μεταξύ τους. Κρίσιμος διαχωριστικός παράγοντας, πάντως, στάθηκε το αίσθημα του δικαίου που τόνωνε το φρόνημα των Ελλήνων στρατιωτών. «Πόσες φορές δεν είδα Ελληνες στρατιώτες να δίνουν τα τελευταία τσιγάρα τους, την περιορισμένη μερίδα του ψωμιού τους σε Ιταλούς που είχαν αιχμαλωτισθεί. Γιατί ο Ελληνας, μολονότι περιέβαλλε με περιφρόνηση τον Ιταλό στρατιώτη, δεν αισθανόταν γι’ αυτόν, ως άνθρωπο, μίσος. Ολο το μίσος τους οι Ελληνες το επεφύλαξαν για τον Μουσολίνι και τον κόμητα Τσιάνο, για τους ανθρώπους που είχαν ρίξει τον ιταλικό στρατό στον πόλεμο. Και αυτό φαινόταν από τα τραγούδια που τραγουδούσαν, ενώ προήλαυναν», επεσήμαινε Αγγλος πολεμικός ανταποκριτής.

Ο βαρύς χειμώνας

Σφοδρός αντίπαλος και για τους δύο αντιμαχόμενους στάθηκε ο βαρύς χειμώνας. Οι πολικές καιρικές συνθήκες με τις συχνές χιονοθύελλες και τη χαμηλή ορατότητα, όπως καταγράφονται στα κινηματογραφικά επίκαιρα της εποχής, ευθύνονται για πλήθος από κρυοπαγήματα που οδήγησαν ακόμη και σε ακρωτηριασμούς. Επέφεραν έτσι πολλές δυσχέρειες στα πεζοπόρα τμήματα, ενώ επέτειναν τις δυσκολίες στον εφοδιασμό των μονάδων με τρόφιμα και πυρομαχικά.

Η παθιασμένη ελληνική αντίσταση και οι απρόσμενες, για πολλούς, επιτυχίες των Ελλήνων στρατιωτών υποχρέωσαν τους Βρετανούς να επανεξετάσουν τη στάση τους απέναντι στη «μάχη της Ελλάδας» και να δηλώσουν ετοιμότητα για προσφορά ουσιαστικότερης βοήθειας. Από την άλλη, οι εξελίξεις στο μέτωπο προκάλεσαν βαθύτατη κρίση στους κόλπους της ιταλικής πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας οδηγώντας σε παραιτήσεις αλλά και ανακλήσεις Ιταλών στρατηγών από την Αλβανία, γεγονότα που τραυμάτισαν σοβαρά το γόητρο του Ιταλού δικτάτορα. Καθήλωσαν επίσης σημαντικές ιταλικές στρατιωτικές δυνάμεις που υπό άλλες συνθήκες θα είχαν διατεθεί σε άλλα μέτωπα, όπως εκείνο της Βόρειας Αφρικής. Υποχρέωσαν, τέλος, τη Γερμανία του Χίτλερ να επέμβει η ίδια στο ελληνικό μέτωπο προκειμένου να δώσει το αποφασιστικό χτύπημα.

Και τα αστρολογικά συμβάντα κατά τον τορπιλισμό της Έλλης.

Ο τορπιλισμός της «Ελλης» στην Τήνο

Ο τορπιλισμός της «Ελλης» στην Τήνο

70 χρόνια πριν
Ανήμερα τον Δεκαπενταύγουστο του 1940 η Ελλάδα συγκλονίζεται
από μία απρόκλητη επίθεση της φασιστικής Ιταλίας

Επιμέλεια: Νικος Χρυσολωρας

Τον Αύγουστο του 1940, η Γερμανία είχε θέσει ήδη υπό τον έλεγχό της το μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης και η Luftwaffe βομβάρδιζε ανηλεώς (αλλά χωρίς αποτέλεσμα) την τελευταία εστία αντίστασης που είχε απομείνει στις Βρετανικές Νήσους. Παράλληλα, ο Χίτλερ κατέστρωνε το πλέον μεγαλεπήβολο από τα σχέδιά του - την εισβολή στη Σοβιετική Ενωση. Το φασιστικό καθεστώς της Ιταλίας όμως δεν είχε ανάλογες επιτυχίες να επιδείξει. Ο Μουσολίνι χρειαζόταν επειγόντως μια γρήγορη και αποφασιστική νίκη, ώστε να ενισχύσει το κύρος του. Η Ελλάδα φάνταζε ιδανικός στόχος, καθώς θα εξυπηρετούσε και τα ιταλικά σχέδια για απόλυτη κυριαρχία στη Μεσόγειο.

Εξάλλου, ουδέποτε σχεδόν κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα οι ελληνοϊταλικές σχέσεις υπήρξαν αρμονικές: από την κατάληψη των Δωδεκανήσων έως την αμφιλεγόμενη πολιτική της Ιταλίας έναντι της ελληνικής απόβασης στη Σμύρνη και από τον βομβαρδισμό της Κέρκυρας έως τη σταθερή υποστήριξη των αλβανικών θέσεων για την Ηπειρο, η Ρώμη δεν άφηνε καμία αμφιβολία ότι θεωρούσε την Αθήνα περιφερειακό της αντίπαλο.

Για να ξεκινήσει όμως ο πόλεμος, που τόσο επιζητούσε ο Μουσολίνι, χρειαζόταν μία αφορμή. Ετσι, ήδη από το 1939, άρχισαν οι αλλεπάλληλες ιταλικές προκλήσεις, με την ελπίδα ότι η Ελλάδα θα αντιδράσει σπασμωδικά. Εντούτοις, ο δικτάτορας Ιωάννης Μεταξάς δεν σήκωνε το γάντι, φροντίζοντας να θωρακίσει πρώτα την άμυνα της χώρας απέναντι σε έναν αντίπαλο με αριθμητικά πολλαπλάσιες δυνάμεις. Στις 15 Αυγούστου του 1940, οι προκλήσεις ξεπέρασαν κάθε όριο, με τον απρόκλητο τορπιλλισμό του καταδρομικού «Ελλη». Το γέρικο σκαρί υπέκυψε και όλα συνέτειναν πλέον στο συμπέρασμα ότι ο πόλεμος δεν θα αργούσε. Η «εκδρομή στην Ελλάδα», που προσδοκούσε όμως ο Μουσολίνι, θα κατέληγε σύντομα σε ναυάγιο...

Σειρά προκλήσεων

Του Ζηση Φωτακη*

Στο ξεκίνημα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η ναυτική σημασία του γεωγραφικού χώρου και στόλου της Ελλάδας δεν είχε την αντίστοιχη βαρύτητα που εμφάνιζε το καλοκαίρι του 1914. Το γεγονός αυτό που, εν πολλοίς, απέρρεε από την προτεραιότητα που απέδιδε η Μεγάλη Βρετανία στην προάσπιση των αυτοκρατορικών της συμφερόντων στον Ινδικό και τον Ειρηνικό Ωκεανό, τη ναυτική ρώμη του Γαλλικού Ναυτικού στη Μεσόγειο και την αρχική ουδετερότητα της Ιταλίας, γέννησε ίσως σε κάποιους την ελπίδα ότι η χώρα μας δεν θα χρειαζόταν να αναμειχθεί στον νέο αυτόν Αρμαγεδδώνα. Τα πράγματα όμως άλλαξαν με την πτώση της Γαλλίας στον Αξονα και την έξοδο της Ιταλίας στον πόλεμο στο πλευρό της Γερμανίας τον Μάιο του 1940. Τους μήνες που ακολούθησαν, η καχυποψία του Μουσολίνι αναφορικά με τις γερμανοσοβιετικές επιδιώξεις στα Βαλκάνια, η πιθανότητα ότι ο αγγλικός στόλος θα κατέφευγε στα ελληνικά ύδατα στην περίπτωση που η αγγλοκρατούμενη Αίγυπτος κυριευόταν από τους Ιταλούς και ο προσανατολισμός της κυβέρνησης Μεταξά στην αγγλική πολιτική -κυριότερα δείγματα του οποίου υπήρξαν η αποδοχή της αγγλο-γαλλικής εγγύησης της Ελλάδας έναντι πιθανής απειλής από τον Αξονα (Απρίλιος 1939) και η άρνησή της να ανανεωθεί το Ελληνοϊταλικό Σύμφωνο Φιλίας και Συνεργασίας, τον Σεπτέμβριο του 1939- οδήγησαν στην ωρίμαση των επεκτατικών επιδιώξεων που έτρεφε, από παλιά, το φασιστικό καθεστώς της Ιταλίας εναντίον της χώρας μας.

Η προετοιμασία του εδάφους για την εφαρμογή της επεκτατικής αυτής πολιτικής επιχειρήθηκε με μια σειρά από προκλήσεις ο χαρακτήρας των οποίων ήταν συχνά ναυτικός λόγω της θαλάσσιας γειτνίασης των δύο δυνάμεων. Η πρώτη από αυτές έλαβε χώρα τη 12η Ιουλίου 1940 όταν βομβαρδίστηκαν διαδοχικά από αέρος το βοηθητικό πλοίο «Ωρίων» και το αντιτορπιλικό «Υδρα» ανοιχτά της Γραμβούσας στην Κρήτη. Τέσσερις μέρες μετά, τέσσερα ελληνικά υποβρύχια βομβαρδίστηκαν από ιταλικά αεροπλάνα, ενώ ήταν μεθορμισμένα στον κόλπο της Ιτέας. Στο τέλος του ίδιου μήνα τα ελληνικά αντιτορπιλικά, «Βασιλεύς Γεώργιος» και «Βασίλισσα Ολγα», ό,τι καλύτερο είχε τότε το ελληνικό Ναυτικό, καθώς και δύο ελληνικά υποβρύχια δέχτηκαν αιφνιδιαστική επίθεση της ιταλικής αεροπορίας. Οι ιταλικές προκλήσεις κορυφώθηκαν στις 2 Αυγούστου 1940 όταν βομβαρδίστηκε η τελωνειακή ακτοφυλακίδα Α6 την ώρα που έπλεε μεταξύ Σαλαμίνας και Αίγινας.

Η ηγεσία του Π.Ν.

Τα συνεχή και ολοένα πιο προκλητικά αυτά επεισόδια δημιούργησαν εύλογη ανησυχία στην ηγεσία του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού, στον βαθμό που εξέφρασε σοβαρές επιφυλάξεις όταν αποφασίστηκε από την ελληνική κυβέρνηση η συμμετοχή του εύδρομου καταδρομικού «Ελλη» στον εορτασμό της Κοίμησης της Θεοτόκου στο νησί της Τήνου. Η μονάδα αυτή, αν και σχετικά παλιά, αφού ναυπηγήθηκε τις παραμονές του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, είχε ριζικά ανακαινιστεί στη Γαλλία μεταξύ του 1925 και του 1927 και αποτελούσε την κυριότερη ναρκοθέτιδα του ελληνικού στόλου. Διέθετε επίσης δυνατότητες αποτελεσματικής συμμετοχής σε συνοδείες νηοπομπών και ανθυποβρυχιακές επιχειρήσεις. Oι επιφυλάξεις λοιπόν του Αρχηγού Στόλου, ναύαρχου Καββαδία και άλλων στελεχών του Πολεμικού Ναυτικού υπήρξαν εύλογες δεν οδήγησαν όμως στην αναίρεση της ληφθείσας απόφασης ίσως γιατί θεωρήθηκε ότι η εορτή της Κοίμησης της Θεοτόκου, που τιμάται πολύ και από τους καθολικούς Ιταλούς, δεν θα επέτρεπε την πραγματοποίηση μιας ακόμη προκλητικής ενέργειας εναντίον της χώρας μας.

Χτύπημα με ασαφή αίτια

Τα άμεσα αίτια του τορπιλισμού της «Ελλης» δεν είναι ακόμα σαφή. Ορισμένες πηγές κατατείνουν στο συμπέρασμα ότι ο Μουσολίνι είχε αποφασίσει να εισβάλει στην Ελλάδα ακριβώς τότε και θεώρησε πως ο τορπιλισμός του ελληνικού πολεμικού θα διευκόλυνε τα σχέδιά του. Αλλοι, όπως ο τότε Ιταλός πρέσβης στην Αθήνα, Εμανουέλε Γκράτσι, εικάζουν ότι η κίνηση αυτή υπήρξε προϊόν της οργής του Μουσολίνι, όταν πληροφορήθηκε την άποψη που εξέφρασε ο Μεταξάς στον Γερμανό πρέσβη στην Αθήνα, Πρίγκιπα Ερμπαχ, ότι δηλαδή η Ελλάδα δεν μπορούσε να αγνοήσει τη βρετανική ναυτική ισχύ στη Μεσόγειο. Ο υφυπουργός Εξωτερικών και γαμπρός του Μουσολίνι, Τσιάνο, αποδίδει τον τορπιλισμό της «Ελλης» στην προπέτεια του Ντε Βέκι, του Ιταλού διοικητή των Δωδεκανήσων και κορυφαίου στελέχους του φασιστικού καθεστώτος. Τέλος, οι επιχειρήσεις που ανέλαβε ο Αϊκάρντι, o κυβερνήτης του ιταλικού υποβρυχίου Delfino που τορπίλισε την «Ελλη», πιθανώς να εντάσσονταν στο ευρύτερο πλαίσιο της παρεμπόδισης των αγγλικών συγκοινωνιών με τη Μαύρη Θάλασσα, από το ιταλικό ναυτικό, τουλάχιστον αν ληφθεί υπόψη η ασάφεια και η προχειρότητα των οδηγιών που αυτός έλαβε. Οποια πάντως κι αν είναι η ακριβής άμεση αιτία για την προσβολή του ευδρόμου καταδρομικού «Ελλη», γεγονός είναι ότι στις 8.25 π.μ. της 15ης Αυγούστου 1940 αυτό επλήγη από τορπίλη του Delfino ακριβώς κάτω από τον μόνο εν ενεργεία λέβητά του. Το αποτέλεσμα ήταν αυτός να εκραγεί και η έκρηξη να δημιουργήσει κάθετη ρωγμή στη δεξιά πλευρά του πλοίου, η οποία στην ίσαλο γραμμή είχε διάμετρο 10 εκατοστών. Συνάμα δημιουργήθηκε οπή δύο περίπου μέτρων μεταξύ των δύο καπνοδόχων του πλοίου ακριβώς πάνω από το σημείο της έκρηξης. Οκτώ μέλη του πληρώματος έχασαν τη ζωή τους, ενώ δεκάδες υπήρξαν και οι τραυματίες. Οι άλλες δύο τορπίλες που έβαλε το ιταλικό υποβρύχιο εναντίον των επιβατηγών πλοίων που βρίσκονταν στο λιμάνι της Τήνου ευτυχώς αστόχησαν.

Το αιφνίδιο πλήγμα που υπέστη το ελληνικό καταδρομικό δεν βρήκε ούτε το πλήρωμά του ούτε τη ναυτική ηγεσία της χώρας απαράσκευη. Σύντονες προσπάθειες ανελήφθησαν από τον κυβερνήτη του πλοίου, Χατζόπουλο, ώστε τουλάχιστον να σωθεί το πλοίο προσαράζοντας στα αβαθή του λιμανιού, κάτι όμως που δεν κατέστη δυνατό γιατί τα συστήματα του πλοίου είχαν νεκρώσει μετά τη διάρρηξη των ατμοσωλήνων και την παρεπόμενη διακοπή της παροχής ηλεκτρικού ρεύματος. Επιπροσθέτως, το επιβατηγό «Εσπερος» που ανέλαβε τη ρυμούλκηση δεν είχε τη δυνατότητα ούτε και τα εφόλκια που θα μπορούσαν να ρυμουλκήσουν το καταδρομικό, τη στιγμή μάλιστα που η αποκρίκωση της άγκυράς του δεν υπήρξε εφικτή για μια σειρά από λόγους. Σε κάθε περίπτωση, η εξέταση που ακολούθησε από ανώτατα στελέχη του ναυτικού επιβεβαίωσε ότι όλα τα προσήκοντα μέτρα είχαν ληφθεί και για την άμυνα του πλοίου από εχθρική προσβολή, αλλά και για τη διάσωσή του μετά τον τορπιλισμό του. Αποδείχτηκε, επίσης, πέρα από κάθε αμφιβολία, ότι ο τορπιλισμός της «Ελλης» ήταν έργο Ιταλών, κάτι όμως που αποσιωπήθηκε για λόγους υψηλής πολιτικής μέχρι την έναρξη του πολέμου τον Οκτώβριο του 1940. Τότε ήταν που επίσημα και τεκμηριωμένα δόθηκαν στη δημοσιότητα τα στοιχεία που είχαν συλλεγεί από την αλίευση και την ποικιλότροπη εξέταση των υπολειμμάτων της 2ης και 3ης τορπίλης που αστόχησαν.

Προετοιμασία για πόλεμο

Την επαύριο του τορπιλισμού της «Ελλης», δεν εξερράγη ελληνο-ιταλικός πόλεμος πάρα την περαιτέρω κλιμάκωση των ιταλικών προκλήσεων. Η χώρα ολοκλήρωσε απλώς τις τελευταίες της προετοιμασίες για τον μεγάλο αγώνα που επέκειτο. Η ηθική όμως προετοιμασία είχε, εν πολλοίς, ολοκληρωθεί λόγω του τορπιλισμού της «Ελλης». Οπως εύστοχα παρατηρεί ο Γκράτσι: «Η ιταλική κυβέρνηση μπορούσε να υπερηφανεύεται γιατί είχε κατορθώσει να συσπειρώσει σε μια αρραγή ψυχική ενότητα έναν λαό βαθιά διαιρεμένο από αγεφύρωτες πολιτικές διαφορές και από βαθιά και παλιά πολιτικά μίση, γιατί είχε εμπνεύσει τη γενναία και ακλόνητη απόφαση να πεθάνει εν ανάγκη για την πατρίδα του». Αυτή είναι και η κληρονομιά της «Ελλης» στο έπος του 1940 και κατ' επέκταση στην εθνική μας επιβίωση.

* Ο κ. Ζήσης Φωτάκης είναι διδάσκων στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο.

«Μόνος δρόμος επιβίωσης, η επιστροφή στη δραχμή»

«Μόνος δρόμος επιβίωσης, η επιστροφή στη δραχμή»

Δηλώνει λάτρης της Ελλάδας, επιλέγει σταθερά τα τελευταία χρόνια να κάνει διακοπές σε σπίτι Γερμανών φίλων του στη Μεθώνη, αλλά ηγείται της προσφυγής στο Συνταγματικό Δικαστήριο της Γερμανίας κατά του πακέτου βοήθειας προς την Ελλάδα. Ο Γερμανός οικονομολόγος Γιοακίμ Σταρμπάτι θεωρεί ότι ο «μόνος τρόπος για να επιβιώσει η Ελλάδα είναι να επιστρέψει στη δραχμή».

«Με επιστροφή στη δραχμή θα επιβιώσει η Ελλάδα»

Της Σοφιας Παπαϊωαννου

Ο Γερμανός οικονομολόγος Γιοακίμ Σταρμπάτι, ο άνθρωπος που ηγείται της προσφυγής στο Συνταγματικό Δικαστήριο της χώρας του κατά του πακέτου βοηθείας προς την Ελλάδα, δηλώνει λάτρης της χώρας μας και θεωρεί ότι η πράξη του βοηθάει την Ελλάδα. Τη χώρα μας, εξάλλου, διαλέγει τα τελευταία χρόνια για τις διακοπές του, παραθερίζοντας σε σπίτι Γερμανών φίλων του στη Μεθώνη της Πελοποννήσου, όπου και βρίσκεται σήμερα. «Δεν πρόκειται για μια πράξη εναντίον της Ελλάδας», μας εξηγεί, «οι βοήθειες που παρέχονται δεν βοηθούν την Ελλάδα, αλλά τις τράπεζες. Ερχονται τα χρήματα στην Ελλάδα, τα παραλαμβάνει στην είσοδο ο πρωθυπουργός σας κύριος Παπανδρέου, διασχίζει το “ελληνικό σπίτι” και από την πίσω πόρτα τα δίνει στις τράπεζες. Αυτό σημαίνει ότι τα λεφτά είναι για τις τράπεζες και όχι για την Ελλάδα».

Ο καθηγητής Σταρμπάτι μαζί με άλλους δύο Γερμανούς οικονομολόγους, ένα καθηγητή Νομικής κι ένα πρώην ανώτατο στέλεχος της εταιρείας Thyssen, της γνωστής μας από τα Ναυπηγεία Σκαραμαγκά, στηρίζουν νομικά την προσφυγή τους στον γνωστό όρο της Συνθήκης του Μάαστριχτ, του no-bailout, ότι δηλαδή μία χώρα της Ευρωζώνης δεν μπορεί να διασώσει μία άλλη χώρα πληρώνοντας τα χρέη της. Η Κομισιόν έχει ξεπεράσει αυτόν τον όρο, θεωρώντας ότι το πακέτο προς την Ελλάδα δεν αποτελεί διάσωση, αλλά αρωγή. «Εδώ πρόκειται για ένα παιχνίδι με τις λέξεις. Στην πραγματικότητα είναι ένα bail-out», ισχυρίζεται ο Σταρμπάτι.

Ο μόνος τρόπος για να επιβιώσει η Ελλάδα είναι να γίνει ανταγωνιστική και για να το καταφέρει αυτό θεωρεί ότι πρέπει η χώρα να επιστρέψει στη δραχμή, να την υποτιμήσει. Για να εξηγήσει πώς θα βοηθηθεί η Ελλάδα από μία τέτοια εξέλιξη φέρνει το παράδειγμα του τουρισμού. «Εφ’ όσον είναι άδεια τα ξενοδοχεία, μας εξηγεί, είναι σημαντικό να τα γεμίσουν ξένοι τουρίστες, κάτι που θα γινόταν πιο εύκολα αν η Ελλάδα επέστρεφε στη δραχμή και την υποτιμούσε». Ο Σταρμπάτι είναι απολύτως βέβαιος ότι η Ελλάδα δεν θα καταφέρει ποτέ να δώσει πίσω τα χρήματα από το πακέτο βοήθειας. «Μοιάζει με ένα κολυμβητή», μας λέει, «που προσπαθεί να φθάσει στην όχθη, αλλά δεν καταφέρνει να πολεμήσει τα ρεύματα. Η Ελλάδα δεν ακολουθεί πια δική της πολιτική. Ακολουθεί την πολιτική που επιβάλλουν οι Βρυξέλλες και η Ουάσιγκτον, μέσω της Κομισιόν και του ΔΝΤ. Εγώ λατρεύω τους Ελληνες, είναι περήφανοι, ειλικρινείς και δεν θέλω πια οι Ελληνες απλά να ακολουθούν, αλλά να ορθώσουν πάλι το ανάστημά τους».

Ολη η συνέντευξη του Γιοακίμ Σταρμπάτι τη Δευτέρα το βράδυ, στην εκπομπή «Νέοι Φάκελοι» στον ΣΚΑΪ, στις 23.15.

Θα μας εκπλήξει ευχάριστα η Ελλάδα!

Θα μας εκπλήξει ευχάριστα η Ελλάδα!

Αντί για πειραματόζωο του νεοφιλελευθερισμού, ίσως εξελιχθεί σε εργαστήριο ενός νέου κοινωνικού κινήματος, λέει ο στοχαστής Μάικλ Χαρντ

Συνέντευξη στον Πετρο ΠαπακωνσταντΙνου

Στον απόηχο των μεγάλων διαδηλώσεων στο Σιάτλ των Ηνωμένων Πολιτειών, που αποτέλεσαν τη ληξιαρχική πράξη γέννησης του κινήματος κατά της παγκοσμιοποίησης, κυκλοφόρησε, το 2000, ένα βιβλίο που σύντομα θα προκαλούσε παγκόσμια αίσθηση. Λόγος γίνεται για το βιβλίο του Ιταλού διανοούμενου Αντόνιο Νέγκρι, ο οποίος προερχόταν από την παράδοση της «εργατικής αυτονομίας» –μάλιστα, πέρασε κάμποσα χρόνια στη φυλακή, έχοντας κατηγορηθεί για ανάμιξη στο αντάρτικο των πόλεων– και του εναλλακτικού, Αμερικανού πανεπιστημιακού Μάικλ Χαρντ, με τίτλο «Αυτοκρατορία». Το έργο των δύο διανοουμένων βρήκε απροσδόκητο αντίκτυπο στα ευρείας κυκλοφορίας μέσα ενημέρωσης, με τους New York Times να το εγκωμιάζουν ως «αναθεωρημένη έκδοση του Κομμουνιστικού Μανιφέστου των Μαρξ και Ενγκελς για τον 21ο αιώνα». Ακολούθησαν άλλα δύο έργα, «Το Πλήθος» και «Η Κοινοπολιτεία», που ολοκληρώνουν την προβληματική των δύο συγγραφέων για τον σύγχρονο καπιταλισμό και τις δυνατότητες υπέρβασής του.

Αυτές τις μέρες, ο Μάικλ Χαρντ βρέθηκε στην Αθήνα για να δώσει διάλεξη στο πλαίσιο των εκδηλώσεων «B- fest 2010», που οργάνωσε η εφημερίδα «Βαβυλωνία». Στο περιθώριο της παραμονής του στην Αθήνα, μας παραχώρησε τη συνέντευξη που ακολουθεί.

– Τι το ενδιαφέρον έχει αυτή την εποχή η Ελλάδα για έναν ριζοσπάστη, Αμερικανό διανοούμενο;

– Αυτό που μου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση, είναι η ένταση της αγανάκτησης και του αισθήματος της αδικίας. Φυσικά, δεν γνωρίζω επακριβώς την κατάσταση των ελληνικών κοινωνικών οργανώσεων και κινημάτων, περιμένω όμως μεγάλης κλίμακας αντιδράσεις, καθώς η πλειονότητα των Ελλήνων θα υποφέρει, ολοένα και περισσότερο, από τα μέτρα λιτότητας.

– Υπάρχει η αίσθηση ότι το μικρό, ελληνικό έθνος έγινε πειραματόζωο σε ένα τεράστιο, κοινωνικό πείραμα. Τη συμμερίζεσθε;

– Δεν νομίζω ότι μαζεύτηκαν δέκα άνθρωποι σε ένα γραφείο για να διαλέξουν την Ελλάδα ως θύμα – είμαι πάντα αλλεργικός σε θεωρίες συνωμοσίας. Βεβαίως, η Ελλάδα, παρά τα οικονομικά της προβλήματα, δεν αποτελεί κάποια μοναδική περίπτωση, αφού κι άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπως και άλλες βιομηχανικές δυνάμεις, σαν την Ιαπωνία, έχουν παρεμφερή προβλήματα. Δεν υπάρχει κανένας λόγος ο ελληνικός λαός να πληρώσει μόνος του το τίμημα της κρίσης, η οποία είναι παγκοσμίων διαστάσεων, επομένως απαιτεί απαντήσεις σε διεθνή και όχι σε στενά εθνική κλίμακα. Εδώ ταιριάζει το λατινικό ρητό «για σένα μιλάει ο μύθος»: η Ελλάδα είναι ο καθρέφτης στον οποίο όλες οι σύγχρονες, καπιταλιστικές κοινωνίες πρέπει να αναγνωρίσουν τον εαυτό τους.

– Γίνεται λόγος για κρίση χρέους, για κρίση του καπιταλισμού – καζίνο, για κρίση του νεοφιλελεύθερου μοντέλου και πάει λέγοντας. Ποια είναι η δική σας ανάλυση για την κρίση;

– Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι μέρος της κρίσης οφείλεται στην ωμή απάτη, στην αχαλίνωτη κερδοσκοπία με χαρακτηριστικά τζόγου, κι εδώ υπάρχει μια ορισμένη βάση στην κριτική που γίνεται για καπιταλισμό–καζίνο. Αλλά δεν νομίζω ότι αυτό είναι ο κυριότερος παράγοντας. Δεν συμφωνώ με όσους ισχυρίζονται ότι η «εικονική» οικονομία του χρήματος γιγαντώθηκε πάρα πολύ σε σύγκριση με την «πραγματική» οικονομία της υλικής παραγωγής και ότι αυτό είναι ο βασικός παράγοντας που έβαλε σε κρίση μια υποτιθέμενη οικονομία–φούσκα. Δεν συμφωνώ καν με τη διάκριση μεταξύ «πραγματικής - υλικής» και «εικονικής - άυλης» οικονομίας, αφού μεγάλα κομμάτια της λεγόμενης «πραγματικής» οικονομίας είναι επίσης «άυλη». Μάλιστα, στην τριλογία που γράψαμε με τον Τόνι Νέγκρι επιμένουμε ότι ο κυρίαρχος, στρατηγικής σημασίας τομέας της παραγωγής σήμερα, αυτό που αποκαλούμε «βιο-πολιτική παραγωγή» και αφορά την παραγωγή γνώσεων, συμβόλων, ιδεών, διασκέδασης, κοινωνικών σχέσεων κλπ, είναι άυλη παραγωγή.

Οσο για το νεοφιλελευθερισμό, σήμερα είναι πλέον μια νεκρή ιδεολογία, αφού η δογματική πίστη ότι η ιδιωτικοποίηση αποτελεί τη μαγική λύση διά πάσαν νόσον έχει συντριβεί από την ίδια την πραγματικότητα.

– Ωστόσο, δεν βλέπουμε πουθενά να αναδύεται μια εναλλακτική λύση με ηγεμονικούς όρους. Γίνεται πολλή συζήτηση για χαλιναγώγηση του χρηματιστικού κεφαλαίου, αλλά στην πράξη η ζωή συνεχίζεται λίγο πολύ όπως πριν.

– Εχετε δίκιο. Ο νεοφιλελευθερισμός είναι νεκρός, αλλά με τη μορφή του ζόμπι. Εξακολουθεί να κυκλοφορεί γύρω μας και να κάνει φρικτά πράγματα. Η αλήθεια είναι ότι μεταξύ των κυρίαρχων ελίτ, οι προβληματισμοί περιορίζονται μεταξύ αυτού του νεκρού δόγματος και μιας ορισμένης αναβίωσης του Κεϊνσιανισμού, ο οποίος, όμως, είναι επίσης νεκρός εδώ και πολύ, πολύ καιρό. Ωστόσο, οι ιδέες είναι σημαντικό πράγμα και η γενική αναγνώριση του τέλους του νεοφιλελευθερισμού ως ιδεολογίας ωθεί στην αναζήτηση καινούργιων, ριζοσπαστικών λύσεων.

«Αϋλη εργασία»

– Θα ήθελα να επανέλθουμε στην έννοια της «άυλης εργασίας». Στα έργα που γράψατε με τον Τόνι Νέγκρι επιμένετε στις θετικές πλευρές, τις οποίες υπερβάλλουν συχνά οι συστημικοί διανοούμενοι, όπως ο Τόμας Φρίντμαν, που εξυμνούν την υποτιθέμενη «Νέα Οικονομία της Γνώσης». Δεν νομίζετε ότι αυτή η κρίση που ξεπήδησε από τον κατ’ εξοχήν «άυλο» χρηματοπιστωτικό τομέα απεκάλυψε τις πολύ σκοτεινές όψεις του «νέου» καπιταλισμού;

– Εχετε δίκιο με μια έννοια, ότι δηλαδή αυτή η «νέα» οικονομία είναι βαθιά αντιφατική, αλλά δεν θα έλεγα ότι αυτό αναιρεί τη σύλληψή μας για την άυλη εργασία. Το θέμα που τίθεται είναι ακριβώς ο έλεγχος της άυλης, βιο-πολιτικής παραγωγής, αν πάρει δηλαδή κοινωνικό χαρακτήρα, ή αν πάρει τη μορφή του σφετερισμού από το χρηματιστικό κεφάλαιο. Γενικότερα, η αντιφατικότητα αυτή διατρέχει τον καπιταλισμό σε όλη την ιστορία του. Το κεφάλαιο εκμεταλλεύεται και καταπιέζει τον εργαζόμενο όχι γιατί είναι αδύναμος, αλλά ακριβώς γιατί είναι δυνατός, γιατί είναι αυτός που παράγει πλούτο και αυτή τη δύναμη πρέπει το κεφάλαιο να την ελέγξει, να τη σφετερισθεί. Αυτό ισχύει πολύ περισσότερο σήμερα, στην εποχή της άυλης εργασίας, όπου το κεφάλαιο δυσκολεύεται πάρα πολύ να ελέγξει το παραγωγικό και απελευθερωτικό δυναμικό του σύγχρονου εργαζόμενου- παραγωγού γνώσεων και ιδεών.

– Ωστόσο, αυτό το απελευθερωτικό δυναμικό δεν εκδηλώνεται άμεσα. Για παράδειγμα, οι κοινωνικές αντιδράσεις απέναντι στην κρίση και τα μέτρα λιτότητας, δεν βρίσκονται μέχρι στιγμής στο ύψος της πρόκλησης. Γιατί;

– Βλέπω την κοινωνική αντίσταση σαν κάτι πιο ευρύ από την άμεση απάντηση της απεργίας, της διαδήλωσης, της σύγκρουσης με την πολιτική μιας κυβέρνησης. Ολα αυτά είναι σημαντικά, ωστόσο είναι επίσης σημαντική η δημιουργία χώρων αυτόνομης έκφρασης και δράσης, όπως το πάρκο και το αυτόνομο στέκι που έχει δημιουργηθεί λίγο πιο πάνω, σ’ αυτή τη γειτονιά, από πρωτοβουλία κατοίκων των Εξαρχείων.

Επαναθεμελίωση

Ασφαλώς, η κρίση φέρνει επί τάπητος την ανάγκη μιας ριζοσπαστικής επαναθεμελίωσης των κοινωνικών κινημάτων κάθε είδους, συμπεριλαμβανομένων των εργατικών συνδικάτων. Από αυτή τη σκοπιά, για να επιστρέψω στην αρχική σας ιδέα, η Ελλάδα θα μπορούσε να μας εκπλήξει ευχάριστα και να εξελιχθεί, αντί για πειραματόζωο του νεοφιλελευθερισμού, σε ένα μεγάλο κοινωνικό εργαστήριο με τη θετική έννοια, ένα εργαστήριο ανάδειξης νέων μορφών οργάνωσης, δημιουργίας, έκφρασης και αγώνα των εργαζομένων και των νέων.

Οι φαντασιώσεις της κυβέρνησης Μπους

– Στο πρόσφατο παρελθόν, επενδύσατε πολλές ελπίδες στο κίνημα κατά της παγκοσμιοποίησης, το οποίο, ωστόσο, πέρασε σε δεύτερη μοίρα μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001. Βλέπετε ακόμη κάποιο μέλλον σ’ αυτό το κίνημα;

– Στην ιστορία των κινημάτων υπάρχουν περίοδοι άνθησης και περίοδοι ανασυγκρότησης. Η εικόνα που περιγράφετε είναι ασφαλώς αληθινή για τις ΗΠΑ, όπου το κίνημα κατά της παγκοσμιοποίησης δέχθηκε την ωμή καταστολή του κράτους σε μιαν ατμόσφαιρα φόβου την οποία καλλιέργησε η κυβέρνηση Μπους. Ωστόσο, αυτό που ζήσαμε τα τελευταία χρόνια, είναι η ολοκληρωτική κατάρρευση της φαντασίωσης της κυβέρνησης Μπους ότι η Αμερική θα μπορούσε μονομερώς να κυριαρχήσει στρατιωτικά και οικονομικά στον σύγχρονο κόσμο.

– Στην «Αυτοκρατορία» βλέπατε έναν κόσμο χωρίς πραγματικό κέντρο ισχύος, στο αποκεντρωμένο και δικτυακό στυλ του Ιντερνετ, κάτι που κατά τη γνώμη σας καθιστούσε τις παραδοσιακές προβληματικές του ιμπεριαλισμού και της εθνικής κυριαρχίας απαρχαιωμένες. Ωστόσο, η επιστροφή των γεωστρατηγικών και πολεμικών συγκρούσεων μετά την 11η Σεπτεμβρίου δεν αναιρεί αυτή σας τη σύλληψη;

– Οχι, δεν το πιστεύω. Η κυβέρνηση Μπους είχε όντως τέτοιες γεωστρατηγικές φαντασιώσεις κυριαρχίας και αυτό δημιούργησε εντυπώσεις σαν κι αυτές που περιγράψατε. Ωστόσο, δεν πιστεύω ότι το καθοριστικό στο διεθνές σύστημα της εποχής μας είναι ο ανταγωνισμός μεταξύ κυρίαρχων εθνικών κρατών. Υπάρχει αυτός ο παράγοντας, αλλά δεν είναι ο καθοριστικός. Ο καθοριστικός, κατά τη γνώμη μου, βρίσκεται ανάμεσα στον ανταγωνισμό, στην πολυεθνική Αυτοκρατορία του κεφαλαίου και στο Πλήθος των παραγωγών για τον έλεγχο των τεραστίων απελευθερωτικών δυνατοτήτων της ανθρωπότητας. Πάρτε το παράδειγμα των σχέσεων Αμερικής - Κίνας. Ασφαλώς, υπάρχει ο παράγοντας των γεωπολιτικών αντιθέσεων, αλλά αυτό που κυριαρχεί είναι η διαπλοκή, η συνεργασία σε πείσμα των τόσο διαφορετικών χαρακτηριστικών των δύο κρατών, στο πλαίσιο της υπερεθνικής Αυτοκρατορίας.

Το πείραμα της Λατινικής Αμερικής

– Πώς βλέπετε τους αριστερούς πειραματισμούς στη Λατινική Αμερική, π.χ. στη Βενεζουέλα με τον Τσάβες και στη Βολιβία με τον Μοράλες;

– Ενα πολύ σημαντικό στοιχείο, κατά τη γνώμη μου, είναι ότι όλες αυτές οι αριστερές ηγεσίες ήρθαν στην εξουσία πάνω στη ράχη ενός προϋπάρχοντος, ρωμαλέου κοινωνικού κινήματος, με καθοριστική συμμετοχή των φτωχών και των ιθαγενών, εναντίον της νεοφιλελεύθερης τάξης πραγμάτων και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου. Αυτό ισχύει φυσικά για τη Βολιβία, για τη Βραζιλία, την Ουρουγουάη, την Παραγουάη, το Εκουαδόρ, αλλά και για τη Βενεζουέλα, όπου πολύς κόσμος βλέπει μόνο τον παράγοντα Τσάβες, αλλά λησμονεί το «Καρακάσο», τις τεράστιες διαδηλώσεις των φτωχών στο Καράκας, που βάφτηκαν στο αίμα. Αναρωτιέμαι αν θα μπορούσαμε να φανταστούμε κάτι τέτοιο και στην Ελλάδα, δηλαδή τη διαρκή αλληλεπίδραση μεταξύ ενός μεγάλου κοινωνικού κινήματος και πολιτικών δυνάμεων, που θα φέρουν στην ημερήσια διάταξη την προοπτική μιας πραγματικής στροφής.

Σημείο καμπής

– Πώς είδατε τη νίκη του Ομπάμα και πώς βλέπετε τη διακυβέρνηση της Αμερικής από την κυβέρνησή του;

– Η νίκη του Ομπάμα ήταν αναμφισβήτητα ένα σημείο καμπής για την Αμερική. Υπήρχαν στοιχεία πραγματικού λαϊκού, κοινωνικού κινήματος στο ευρύ ρεύμα που τον έφερε στο Λευκό Οίκο. Δελεάζεται κανείς να μιλήσει ακόμη και για ορισμένα κοινά στοιχεία με τα κινήματα που έφεραν στην εξουσία προοδευτικές κυβερνήσεις στη Νότια Αμερική. Είναι ενδιαφέρον ότι, στην παρθενική του ομιλία κατά την πανηγυρική εγκατάστασή του στην προεδρία, ο Ομπάμα χρησιμοποίησε την ίδια φράση που είχε χρησιμοποιήσει προηγουμένως, στη δική του εγκατάσταση ο Εβο Μοράλες της Βολιβίας: είπε ότι ο πατέρας μου θα ήταν αδιανόητο, ως μη λευκός, να διεκδικήσει την προεδρία. Σε κάθε περίπτωση, στο ρεύμα του Ομπάμα συνέκλιναν το κίνημα των πολιτικών δικαιωμάτων των φυλετικών μειονοτήτων, το αντιπολεμικό κίνημα, το κίνημα κατά της παγκοσμιοποίησης, και όλα αυτά δημιούργησαν μια ισχυρή, ριζοσπαστική κοινωνική δυναμική.

Θέλω να ελπίζω ότι η δυναμική αυτή θα βρει τη συνέχειά της και θα επηρεάσει την κυβερνητική πολιτική του Ομπάμα. Βεβαίως, υπάρχει η αριστερή κριτική, που ώς ένα βαθμό είναι βάσιμη, ότι ο Ομπάμα δεν ακολουθεί ριζοσπαστική πολιτική, ότι προδίδει πολλές από τις υποσχέσεις του, ότι οι πόλεμοι στο Ιράκ και το Αφγανιστάν συνεχίζονται κ.λπ. Παρ’ όλα αυτά θεωρώ πως προχώρησε σε ορισμένες σημαντικές, προοδευτικές μεταρρυθμίσεις, όπως στο σύστημα υγείας.

Περί απελευθερωτικών δυνατοτήτων

– Η πλειονότητα των μαρξιστών και των μεταμαρξιστών παραμένει, από φιλοσοφική άποψη, πιστή στη γραμμή ανάπτυξης της διαλεκτικής του Χέγκελ. Εσείς και ο Νέγκρι μας προτείνετε, όπως έκανε και ο Λουί Αλτουσέρ πριν από δεκαετίες, να ακολουθήσουμε μιαν άλλη γραμμή, από τον Σπινόζα στον Μαρξ. Γιατί ο δύσκολος αυτός Ολλανδός φιλόσοφος του πρώιμου Διαφωτισμού είναι κατά τη γνώμη σας επίκαιρος;

– Δεν θα συνιστούσα στο ευρύ κοινό να διαβάσει Σπινόζα. Είναι πολύ δύσκολος και απαιτεί μεγάλη διανοητική επένδυση. Ωστόσο, θεωρώ ότι οι ιδέες του είναι πολύ χρήσιμες, κυρίως γιατί τονίζουν τη σημασία των εγγενών απελευθερωτικών δυνάμεων που θρέφονται στο εσωτερικό κάθε κοινωνικού σχηματισμού. Διαβάζοντας έτσι τον Μαρξ, το κυριότερο στοιχείο της διδασκαλίας του για μένα δεν είναι η ανάλυση της εκμετάλλευσης του βιομηχανικού προλεταριάτου, αλλά η ανάδειξη των εγγενών απελευθερωτικών δυνατοτήτων που κυοφορούνται αυθόρμητα, στους κόλπους της ίδιας της καπιταλιστικής κοινωνίας. Διαφορετικά, κάθε πολιτικό σχέδιο απελευθέρωσης θα ήταν καθαρός βολονταρισμός μιας ελίτ. Γι’ αυτό επιμένω ότι ζητούμενο δεν είναι μία κατά μέτωπον σύγκρουση με την πολιτική εξουσία, αλλά η δημιουργία αυτόνομων, απελευθερωμένων χώρων στο εσωτερικό αυτής της κοινωνίας. Κάτι τέτοιο έχει τεράστια παιδαγωγική σημασία, καθώς συνδέει τον αγώνα με τη συντροφικότητα, τη χαρά της ζωής, τη δημιουργία.

– Παρότι απορρίπτετε τον «υπαρκτό σοσιαλισμό», επιμένετε να χρησιμοποιείτε τον όρο «κομμουνισμός» με μια ελευθεριακή έννοια. Είναι μια σημαία στράτευσης για μια νέα κοινωνική τάξη πραγμάτων ή απλώς ένα καταναλωτικό προϊόν που απευθύνεται σε βαριεστημένους διανοούμενους, οι οποίοι αναζητούν κάτι, υποτίθεται, ακραίο, εικονοκλαστικό, χωρίς να τους κοστίζει και τίποτα;

– Κοιτάξτε, η αλήθεια είναι ότι το πολιτικό μας λεξιλόγιο έχει υποστεί μεγάλη φθορά. Οχι μόνον ο κομμουνισμός, αλλά και η δημοκρατία και η ελευθερία και άλλες έννοιες που ενέπνευσαν μεγάλα κινήματα, σήμερα έχουν φθαρεί ανεπανόρθωτα. Οσο έφθειρε τον κομμουνισμό ο «υπαρκτός σοσιαλισμός», τόσο έφθειρε την ελευθερία ο Μπους. Αυτός όμως δεν είναι λόγος να παραιτηθούμε από αυτές τις έννοιες, αντίθετα πρέπει να τις επανοικειοποιηθούμε και να τους δώσουμε το σωστό νόημα. Ο κομμουνισμός ως απόλυτος έλεγχος των πάντων από ένα υπερτροφικό κράτος είναι νεκρός, αλλά ο κομμουνισμός με την πραγματική του έννοια, ως κοινωνία της καθολικής χειραφέτησης και αλληλεγγύης είναι πολύ χρήσιμος. Βεβαίως, ούτε ο Νέγκρι ούτε εγώ επιμένουμε απόλυτα και μονοσήμαντα στον κομμουνισμό – λέμε ότι πρέπει να επανοικειοποιηθούμε επίσης άλλες δημιουργικές έννοιες, όπως η ελευθερία, η επιθυμία, ακόμη και η αγάπη, που έχουν μέσα τους μεγάλο απελευθερωτικό δυναμικό.

Ἠ άλωση της Πόλης

Σάββατο, 29 Μαΐου 2010

"Σύντoμo αφιέρωμα 29 Μαϊoυ 1453 Ἠ άλωση της Πόλης"

"«ΣΩΠΑΣΕ ΚΥΡΑ ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΚΑΙ ΜΗΝ ΠΟΛΥΔΑΚΡΥΖΕΙΣ, ΠΑΛΙ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΜΕ ΚΑΙΡΟΥΣ, ΠΑΛΙ ΔΙΚΑ ΣΟΥ ΘΑ ‘ΝΑΙ»

29η Μαϊου, 2:30 το μεσημέρι: Η χιλιόχρονη βυζαντινή αυτοκρατορία είχε καταλυθεί. Καμιάς πολιτείας η πτώση δεν θρηνήθηκε τόσο πολύ όσο της Πόλης του Ελληνισμού, επειδή ως το 1453 είχε...

παραμείνει το αδούλωτο προπύργιο του Βυζαντινού κράτους. Η αντίσταση των πολιορκουμένων μπροστά στους πολυάριθμους άπιστους για την πατρίδα και τη θρησκεία, έμεινε χαραγμένη στον υπόδουλο Ελληνισμό και δημιούργησε την εθνική...
συνείδηση στους 4 αιώνες σκλαβιάς. Οι Ελληνες μόλις διέτρεξε η φήμη πως έπεσε η Πόλη, άλλοι άρχισαν να τρέχουν προς το λιμάνι στα πλοία των Βενετσιάνων και των Γενοβέζων και καθώς ορμούσαν πολλοί πάνω στα πλοία βιαστικά και με ακαταστασία χάνονταν, γιατί βούλιαζαν τα πλοία. Και έγινε εκείνο που συνήθως γίνεται σε τέτοιες καταστάσεις. Με θόρυβο, φωνές και χωρίς καμιά τάξη έτρεχαν να σωθεί ο καθένας μέσα σε σύγχυση.Ένα μεγάλο πλήθος άνδρες και γυναίκες, που όλο και μεγάλωνε από τους κυνηγημένους, στράφηκε προς τον πιο μεγάλο ναό της Πόλης, που ονομάζεται Αγια Σοφιά. Μαζεύτηκαν εδώ άνδρες, γυναίκες και παιδιά. Σε λίγο όμως πιάστηκαν από τους Τούρκους χωρίς αντίσταση. Πολλοί άνδρες σκοτώθηκαν μέσα στο ναό από τους Τούρκους. Αλλοι πάλι σ’ άλλα μέρη της Πόλης πήραν τους δρόμους χωρίς να ξέρουν για που. Σε λίγο άλλοι σκοτώθηκαν, άλλοι πιάστηκαν και πολλοί όμως από τους Ελληνες φάνηκαν γενναίοι αντιστάθηκαν και σκοτώθηκαν, για να μη δουν τις γυναίκες και τα παιδιά τους σκλάβους.

Η Ορθόδοξη Βυζαντινή Αυτοκρατορία έπαψε πια να υφίσταται και στη θέση της ιδρύθηκε και αναπτύχθηκε η Μωαμεθανική Οθωμανική Αυτοκρατορία, της οποίας η πρωτεύουσα μεταφέρθηκε από την Αδριανούπολη στην Κωνσταντινούπολη που ονομάστηκε από τους Τούρκους Ισταμπούλ (από τη φράση εις την πόλιν) και παρέμεινε έδρα του κράτους ως την οριστική κατάλυσή του το 1922.Το 1456 ο Μωάμεθ Β’ απέσπασε από τους Φράγκους την Αθήνα και λίγο αργότερα υπέταξε όλες τις ελληνικές περιοχές, όπως και την Πελοπόννησο. Ο Παρθενώνας, που τότε ήταν εκκλησία της Θεοτόκου, μετατράπηκε με διαταγή του ίδιου σε τζαμί. Το 1461, η Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας περιήλθε στην εξουσία των Οθωμανών. Την ίδια χρονιά καταλήγθηκαν και τα τελευταία υπολλείμματα του Δεσποτάτου της Ηπείρου. Η πτώση της Κωνσταντινούπολης σηματοδότησε την έναρξη της Τουρκοκρατίας στην Ελλάδα."

http://bonitsapress.blogspot.com

About Greece, from David Crook

MONDAY, MAY 24, 2010

Greece and Jupiter conjunct Uranus

The following article by Chris Hedges frames our global financial crisis in a way that's perfectly consistent with the epic astrological configurations taking shape now. The planet of awakenings and revolutions, Uranus, moves into the most powerful degree of the zodiac, 0 Aries, on May 27. And will be joined by expansive Jupiter June 8, for the first of 3 exact conjunctions.

This June 8 conjunction between Jupiter and Uranus on the dynamic World Axis(0 Aries) just happens to be setting in Athens, with Saturn rising, and Pluto anti-culminating. In other words, the major aspect of our times, which reflects the emerging unrest with governments over the collapse of the world economy from greed, corruption, and debt, is sharply focused in Athens with power to act(angular placement). And the people of Greece appear to be ahead of the curve in recognizing the zeitgeist, and acting out against the entrenched powers that be(Pluto & Saturn). "As the crowds of strikers in Athens understand, it is not the banks that are important but the people who raise children, build communities and sustain life. And when a government forgets whom it serves and why it exists, it must be replaced." ~Chris Hedges

From Mundane Chart Gallery

One would think that the upcoming Uranus-Pluto squares of 2012-2015 indicate, perhaps, even more widespread and intense mass uprisings and upheavals as fear and outrage escalate, and the collective impulse to build on the ruins of the old (Uranus-90-Pluto) becomes a necessity.

"As the crisis continues unreformed, the frauds will become increasingly outrageous, and obvious, to all those with a willingness, and yes the courage, to see things as they really are." ~Jesse

The Greeks Get It, by Chris Hedges
"Here's to the Greeks. They know what to do when corporations pillage and loot their country. They know what to do when Goldman Sachs and international bankers collude with their power elite to falsify economic data and then make billions betting that the Greek economy will collapse. They know what to do when they are told their pensions, benefits and jobs have to be cut to pay corporate banks, which screwed them in the first place. Call a general strike. Riot. Shut down the city centers. Toss the bastards out. Do not be afraid of the language of class warfare-the rich versus the poor, the oligarchs versus the citizens, the capitalists versus the proletariat. The Greeks, unlike most of us, get it.

The former right-wing government of Greece lied about the size of the country's budget deficit. It was not 3.7 percent of gross domestic product but 13.6 percent. And it now looks like the economies of Spain, Ireland, Italy and Portugal are as bad as Greece's, which is why the euro has lost 20 percent of its value in the last few months. The few hundred billion in bailouts for other faltering European states, like our own bailouts, have only forestalled disaster. This is why the U.S. stock exchange is in free fall and gold is rocketing upward. American banks do not have heavy exposure in Greece, but Greece, as most economists concede, is only the start. Wall Street is deeply invested in other European states, and when the unraveling begins the foundations of our own economy will rumble and crack as loudly as the collapse in Athens. The corporate overlords will demand that we too impose draconian controls and cuts or see credit evaporate. They have the money and the power to hurt us. There will be more unemployment, more personal and commercial bankruptcies, more foreclosures and more human misery. And the corporate state, despite this suffering, will continue to plunge us deeper into debt to make war. It will use fear to keep us passive. We are being consumed from the inside out. Our economy is as rotten as the economy in Greece. We too borrow billions a day to stay afloat. We too have staggering deficits, which can never be repaid. Heed the dire rhetoric of European leaders.

"The euro is in danger," German Chancellor Angela Merkel told lawmakers last week as she called on them to approve Germany's portion of the bailout plan. "If we do not avert this danger, then the consequences for Europe are incalculable, and then the consequences beyond Europe are incalculable."

Beyond Europe means us. The right-wing government of Kostas Karamanlis, which preceded the current government of George Papandreou, did what the Republicans did under George W. Bush. They looted taxpayer funds to enrich their corporate masters and bankrupt the country. They stole hundreds of millions of dollars from individual retirement and pension accounts slowly built up over years by citizens who had been honest and industrious. They used mass propaganda to make the population afraid of terrorists and surrender civil liberties, including habeas corpus. And while Bush and Karamanlis, along with the corporate criminal class they abetted, live in unparalleled luxury, ordinary working men and women are told they must endure even more pain and suffering to make amends. It is feudal rape. And there has to be a point when even the American public-which still believes the fairy tale that personal will power and positive thinking will lead to success-will realize it has been had.

We have seen these austerity measures before. Latin Americans, like the Russians, were forced by the International Monetary Fund and the World Bank to gut social services, end subsidies on basic goods and food, and decimate the income levels of the middle class-the foundation of democracy-in the name of fiscal responsibility. Small entrepreneurs, especially farmers, were wiped out. State industries were sold off by corrupt government officials to capitalists for a fraction of their value. Utilities and state services were privatized.

What is happening in Greece, what will happen in Spain and Portugal, what is starting to happen here in states such as California, is the work of a global, white-collar criminal class. No government, including our own, will defy them. It is up to us. Barack Obama is simply the latest face that masks the corporate state. His administration serves corporate interests, not ours. Obama, like Goldman Sachs or Citibank, does not want the public to see how the Federal Reserve Bank acts as a private account and ATM machine for Wall Street at our expense. He, too, has helped orchestrate the largest transference of wealth upward in American history. He serves our imperial wars, refuses to restore civil liberties, and has not tamed our crippling deficits. His administration gutted regulatory agencies that permitted BP to turn the Gulf of Mexico into a toxic swamp. The refusal of Obama to intervene in a meaningful way to save the gulf's ecosystem and curtail the abuses of the natural gas and oil corporations is not an accident. He knows where power lies. BP and its employees handed more than $3.5 million to federal candidates over the past 20 years, with the largest chunk of their money going to Obama, according to the Center for Responsive Politics.

We are facing the collapse of the world's financial system. It is the end of globalization. And in these final moments the rich are trying to get all they can while there is still time. The fusion of corporatism, militarism and internal and external intelligence agencies-much of their work done by private contractors-has given these corporations terrifying mechanisms of control. Think of it, as the Greeks do, as a species of foreign occupation. Think of the Greek riots as a struggle for liberation."
Read More @ CommonDreams

Άφθονος φθόνος και stop loss - από το capital.gr , αντιγραφώ

Παρασκευή 21/05/2010 09:54

link εδω

Χθες, έγινα μάρτυρας μιας θλιβερής σκηνής, σε κάποιο υποκατάστημα τράπεζας. Μια άνεργη μητέρα, με άνεργο σύζυγο, έσπασε τον αποταμιευτικό λογαριασμό της φοιτήτριας κόρης της, με τις λίγες εκατοντάδες ευρώ και τα απέσυρε για να περάσουν λίγες μέρες.

Την ίδια στιγμή φώναζε αγριεμένη στη διευθύντρια: «Θα σας σκοτώσουμε όλους. Αφού δεν έχω εγώ να ζήσω να μη ζήσετε κι εσείς. Να μην έχει κανένας σας». Λυπηρότατο γεγονός, απειροελάχιστο δείγμα όσων ανιστόρητων θα επακολουθήσουν….

Πάμπολλα γράφονται και περισσότερα λέγονται για την κρίση από καλοπροαίρετους και μη, ιδιοτελείς ή όχι, δίκαια ή άδικα εξοργισμένους, αργυρώνητους, πληρωμένους αδρά ή κατευθυνόμενους. Κοινώς, επικρατεί πανδαιμόνιο, όργιο φημών και χαοτικός αποπροσανατολισμός.

Ασφαλώς ως λαός δεχόμαστε πρωτόγνωρα καταιγιστικά πυρά και θανατηφόρα πλήγματα, που εναλλάσσονται εμβόλιμα με κάποιες ανάσες ζωής, προσδιορισμένες ανά τακτά χρονικά διαστήματα από τους επιτηρητές μας.

Απλά, αγοράσαμε χρόνο, μεταθέσαμε το πρόβλημα, μετατοπίσαμε τις ευθύνες και βαδίζουμε σαν απολωλότα πρόβατα «επί σφαγή» χωρίς άλλη επιλογή.

Αυτοί που γνωρίζουν – και είναι πολλοί οι δοσίλογοι - ας δώσουν λόγο, πρώτα στον εαυτό τους, στα παιδιά τους και στους γονείς τους. Είναι το μεγαλύτερο βασανιστήριο. Από όλους μπορούν να κρυφτούν, απ΄ τον εαυτό τους ποτέ. Και το αξίωμα «έστι δίκης οφθαλμός ος τα πανθ΄ ορά» δεν θα πάψει να τους θυμίζει πως κανείς δε γλιτώνει από τη «θεία Δίκη» και τη λαϊκή κατακραυγή.

Βαλλόμαστε πανταχόθεν. Ένας ληστρικός Αρμαγεδδώνας σαρώνει το έθνος. Αναμφίβολα, έρχονται ισοπεδωτικές αλλαγές προς τα χειρότερα, καθώς μειώνεται δραματικά το βιοτικό επίπεδο του Έλληνα.

Ο τόπος που ανέδειξε το «μέτρον άριστον» έπεσε θύμα της υπερβολής του. Η γεννήτρια χώρα της τραγωδίας ζει το δικό της δράμα.

Η έλευση της κάθαρσης απασχολεί το διεθνές στερέωμα περισσότερο από μας. «Την των τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν», το λυτρωμό στις τραγωδίες, δηλαδή, συνόδευε πάντα φόβος πολύς, οδύνη και στεναγμός.

Τα κεφάλια μας γέμισαν νούμερα για κατά κεφαλήν χρέη, φόρους και δάνεια.

Οι τσέπες μας απόκτησαν, ετσιθελικά, συνεταίρους - ταχυδακτυλουργούς στην εξαφάνιση του εισοδήματος - το υπερχρεωμένο κράτος και τους ανελέητους δανειστές.

Η ψυχολογία βομβαρδίζεται από ασύστολα σενάρια τρομολαγνείας, πανικού, αβεβαιότητας, καταρράκωσης του ηθικού.

Οι καρδιές γέμισαν θλίψη. Μας παίρνουν τη χαρά. Στραγγίζουν την ενέργεια. Μπλοκάρουν τη δημιουργικότητα, σπάνε την έμπνευση. Θέλουν μερδικό στη ζωή μας, στους κόπους μας, στο αίμα μας, στην ελευθερία μας. Αλυσοδέσανε τα όνειρά μας, φρενάρουν τις ελπίδες των παιδιών μας.

υπερβολή της διεθνούς δυσφημιστικής καμπάνιας, οι λοιδορίες και ο διασυρμός της χώρας πλήττουν ανεπανόρθωτα την εθνική της αξιοπρέπεια.

Λαός χωρίς άρτο, σε λίγο, ο ελληνικός, καλείται να ζήσει μόνο με θεάματα. Έτσι στην αρένα της διάσπασης έπεσαν ορυμαγδόν οι πρώτες εριστικές διχογνωμίες, οι πρώτες εμπρηστικές αλληλοκατηγόριες μεταξύ κομμάτων, φατριών, φοροφυγάδων και λοιπών συγγενών της στυγερής και πνιγηρής διαπλοκής.

Το δόγμα «φωτιά στην Αθήνα, αίμα στο λαό» προαλείφεται να αντικαταστήσει το παντεσπάνι που έτρωγε αντί για ψωμί τον τελευταίο καιρό ο ατίθασος ετούτος λαός. Ενώ κάνει όσους ποντάρουν στη χρεοκοπία μας να τρίβουν περιχαρείς τα χέρια τους, όπως ο Πιλάτος «από του αίματος των αθώων τούτων».

Σε οργουελική ατμόσφαιρα το πλήθος κατευθύνεται στην εμπαθή λογική να τρέφεται με αίμα, όπως στην εποχή του Νέρωνα. Η απομάκρυνση δαιμόνων και οι μάγισσες που πρέπει να καούν στην πυρά αναβιώνουν αποπροσανατολίζοντας τα πλήθη.

Διαφήμιση του 1932

Δεν είναι μόνο η ζωή και η ιστορία που κάνουν κύκλους. Είναι και οι οικονομίες των κρατών και τα χρηματιστήρια που ακολουθούν, επίσης, ελικοειδείς κύκλους όπως τα σπειροειδή ελατήρια. Κύκλους που ποτέ δεν τέμνονται.

Ας φαίνεται πως διαγράφουν μία απλή τροχιά. Κι ας δίνουν την εντύπωση του σκύλου που κυνηγάει την ουρά του. Στην πράξη η ολοκλήρωση ενός κύκλου, αποτελεί εξέλιξη που οδηγεί στο αμέσως επόμενο επίπεδο.

Οι κρίσεις τελικά είναι πολύ πιο συνηθισμένα φαινόμενα απ΄ ότι νομίζουμε. Μιας τέτοιας ανείπωτης κρίσης θεατές και νεομάρτυρες βρεθήκαμε ιστορικά οι Έλληνες του 2010, στον ειδεχθή ρόλο του πειραματόζωου, αρμενίζοντας εξολοκλήρου σε αχαρτογράφητα ύδατα.

Είναι βέβαιο πως το παγόβουνο έχει εντοπιστεί και κατευθύνεται ακάθεκτο προς το κλυδωνιζόμενο σκάφος της δύσμοιρης πατρίδας. Πρόκειται για τεράστιο παγόβουνο, ακριβώς λίγο πριν την πρόσκρουση.

Κι ενώ η παγκόσμια οικονομία προσπαθεί να προλάβει τα χειρότερα, τα οικονομικά της Ελλάδας, φαλιρισμένα τεχνηέντως και σκοπίμως από χρόνια, βρίσκονται στη χειρότερη καμπή των τελευταίων πενήντα χρόνων, κάτω από το οριακό σημείο μηδέν.

Καλό θα είναι να μην αφήνουμε τίποτα να περνά αφιλτράριστο. Να μη δεχόμαστε τίποτα άκριτα. Και τίποτα δεν μας σώζει τελεσίδικα πέρα από τη διατήρηση του αρραγούς κοινωνικού ιστού χωρίς τη διάβρωση που το κοινωνικό μίσος επιφέρει.

Στην τραγική αυτή συγκυρία για τον τόπο μας επιβάλλεται όποιος αρθρώνει λόγο να το κάνει με βαθιά επίγνωση πως φέρνει ένα μήνυμα γνώσης, πως ανοίγει ένα παράθυρο ανακούφισης. Αλλιώς «το σιγάν κρείττον εστί του λαλείν».

Ζ ω ή σ α ν χ ρ η μ α τ ι σ τ ή ρ ι ο

Οι άνθρωποι με εμπειρία χρηματιστηρίου λένε - και το εννοούν - πως το χρηματιστήριο είναι ζωντανό και απρόβλεπτο όπως η ζωή. Σε συνεχή ροή και κινητικότητα, με διαρκή εξέλιξη, με συγκινησιακές φορτίσεις θετικές ή αρνητικές όπου ο ενθουσιασμός του κέρδους δίνει τη θέση του στην κατάθλιψη της ζημιάς. Αποδεδειγμένα είναι ένα ποτάμι που ποτέ δε γυρίζει πίσω.

Αντιστρέφοντας το αξίωμα αυτό και θεωρώντας τη ζωή σαν χρηματιστήριο καλούμαστε να επενδύσουμε στα θετικά και να θωρακιστούμε διπλά στον επερχόμενο εξοντωτικό τυφώνα επιστρατεύοντας θετικούς και ευεργετικούς συλλογισμούς:

Όπως τα χρηματιστήρια δεν κλείνουν σε μια χρεοκοπία έτσι και η ζωή δεν σταματά, τα κράτη δεν χάνονται και η Ελλάδα δεν πεθαίνει.

Η ενεργοποίηση του stop loss σώζει περιουσίες στα χρηματιστήρια. Stop loss χρειάζεται και στη ζωή του κάθε Έλληνα άμεσα. Φραγμός στην εμπάθεια, φραγή στο κοινωνικό μίσος και stop loss στον άφθονο φθόνο το δηλητηριώδες αυτό σαράκι που κατατρώει τις καρδιές των Ελλήνων από τα χρόνια των Περσικών πολέμων.

Απόδειξη αποτελεί το γεγονός ότι όλοι οι αρχηγοί των νικηφόρων πολέμων κατά των Περσών κυνηγήθηκαν ανελέητα. Ο Μιλτιάδης πέθανε καταδικασμένος στη φυλακή από γάγγραινα, ο Θεμιστοκλής εξοστρακισμένος φιλοξενήθηκε από τους εχθρούς του στην Περσία κι ο Παυσανίας καταδικασμένος σε θάνατο πέθανε από ασιτία μέσα στο ναό όπου κατέφυγε ως ικέτης!

Ε π ι λ ε γ ό μ ε ν α

Ο Σπαθάρης δεν κηδεύτηκε δημοσία δαπάνη. Δια-σπάθιση χρήματος θεωρήθηκε. Τι φόρο τιμής να προσδοκά από «καραγκιόζηδες» ένας πατριάρχης καραγκιοζοπαίχτης;

Το πορνό βίντεο της κ. Ντούβλη χρεώνεται μόνο με 5,5% ΦΠΑ. Τα θεάματα που λέγαμε, ελλείψει του άρτου και του θεάτρου. Ελλείψει παιδείας και παιδιάς…

Οι πάνες των μωρών, όμως, θα φορολογούνται με 21% φορολογία. Είδος πολυτελείας οι νέες ζωές στην Ελλάδα. Για την υπογεννητικότητα, βρε λαέ βασανισμένε… Φόρος πολυτελείας λέγεται αυτός!

«Καρβελιστάν – Ψινακιστάν» είναι ο τίτλος για τη βραδινή υπερπαραγωγή άλλου μεγάλου καναλιού. Η Ελλάδα τελικά έχει ταλέντο! Στη χρεοκοπία. Αξιών, θεσμών, λαού, γενεών!

Έτσι ενημερώνονται οι Έλληνες τα μεσημέρια της κρίσης, λίγο πριν τη μοιραία πρόσκρουση στο παγόβουνο.

Μια πρόχειρη φευγαλέα ματιά ήταν αυτή στη μεσημεριανή τηλεόραση, στις 3:00 μ.μ. της Τετάρτης, 20/5/2010.

Και δεν μου άφησε περισσές ελπίδες πως η κάθαρση της τραγωδίας στον τόπο του «άφθονου φθόνου» θα είναι άνευ φόβου και άνευ πόνου!

Αθήνα 1906

Πληροφορίες για την ιστορία του παλιού Ελληνικού Χρηματιστηρίου θα βρείτε στο λεύκωμα:

Αγώνας Ευθύνης

Σωματείον Χρηματιστηρίου Αθηνών

Κινέζοι και Άραβες κομάντος για την σωτηρία της Ελλάδας!

Κινέζοι και Άραβες κομάντος για την σωτηρία της Ελλάδας!

Κινέζοι και Άραβες έρχονται στην Ελλάδα για να κάνουν επενδύσεις και να σώσουν τη χώρα από την εσχατιά της χρεοκοπίας. Οι ειδήσεις αυτές δημιουργούν κλίμα αισιοδοξίας στον δοκιμαζόμενο από την κρίση ελληνικό λαό και βάσιμες ελπίδες ότι με τη βοήθεια των παραδοσιακών μας φίλων θα μπορέσουμε να ξεπεράσουμε τη δίνη των σημερινών μας προβλημάτων. Η κυβέρνηση μπορεί να μη μιλάει με τους Έλληνες επιχειρηματίες, αλλά στο εξωτερικό σκίζει! 



Αυτό μπορούμε να το αντιληφθούμε από μία κάποια οπτική πλευρά: Οι Έλληνες επιχειρηματίες θεωρούνται «λαμόγια», εκπρόσωποι του «ληστρικού καπιταλιστικού κεφαλαίου». Κι επιπλέον, ελλοχεύει ο κίνδυνος κάποιος εξ αυτών, των Ελλήνων επιχειρηματιών, να διεκδικήσει στο μέλλον μερίδιο της δόξας από την πιθανή οικονομική ανάταση της χώρας. 


Αντιθέτως, οι Κινέζοι δεν είναι δεξιοί καπιταλιστές, αλλά συντηρούν άσβεστη τη φλόγα του παγκόσμιου κομμουνιστικού κινήματος. Τι πιο λαμπρό από το να καταλάβουν πράγματι τον Πειραιά και οι εργάτες να πηγαίνουν χαρούμενοι στην εργασία τους τραγουδώντας την τρίτη διεθνή και περνώντας ανάμεσα από τα κόκκινα λάβαρα; 
 


Θα μας πείτε ότι οι επενδύσεις είναι επενδύσεις και ότι το χρήμα δεν έχει οσμή και πατρίδα. Θα συμφωνήσουμε απόλυτα μαζί σας και θα σας επισημάνουμε ότι ήμασταν σταθερά υπέρ της επένδυσης της Cosco στον Πειραιά και υπέρ οποιασδήποτε άλλης επένδυσης. Αυτό που μας ενοχλεί είναι το γεγονός ότι δημιουργούνται μυθεύματα για άγνωστο λόγο και σκοπό. 



Η ιστορία ξεκίνησε όταν τα spreads πήραν την ανιούσα. Ξένος οίκος έφερε στην κυβέρνηση πρόταση να πουληθούν ελληνικά ομόλογα στην Κίνα. Ο αμερικανικός Οίκος έκανε τη δουλειά του, αλλά οι Κινέζοι δεν «αγόρασαν». Κι ήταν δικαίωμά τους να μην αγοράσουν. Όπως και είναι δικαίωμά τους τώρα να ζητούν πολλά ανταλλάγματα για να κάνουν επενδύσεις στη χώρα μας. 



Το ερώτημα είναι ποιες άλλες εναλλακτικές έχει η κυβέρνηση. Αν μετά τους Κινέζους και τους Άραβες (ειδικά από τους τελευταίους περιμέναμε πολλά και πήραμε μέχρι σήμερα ένα απόλυτο τίποτα και παρά το κόστος που πληρώσαμε ως χώρα από τις θέσεις του Ανδρέα Παπανδρέου) απευθυνθούμε στους Βραζιλιάνους και στους Ινδούς, τότε κάτι θα πηγαίνει λάθος με εμάς. Όχι γιατί είναι κακό να αναζητάς επενδυτές, αλλά είναι τουλάχιστον αστείο να μην ψάχνεις καταρχήν στο σπίτι σου πριν αποφασίσεις να πας στη διπλανή πόλη... 



Η κυβέρνηση, λοιπόν, έχει δείξει μέχρι σήμερα μία δυσκολία να έρθει σε επαφή με τις παραγωγικές δυνάμεις της χώρας. Αλλά έτσι δεν γίνεται δουλειά! Η προσέγγιση του θέματος μας θυμίζει έντονα τους χειρισμούς που έγιναν την δεκαετία του ΄80. Και τότε ο Ανδρέας Παπανδρέου αναζητούσε επενδυτές στη Μέση Ανατολή και μεταξύ των Ελλήνων ομογενών. Το ξαναλέμε ότι δεν είναι λάθος. Το λάθος είναι να γυρίζουμε την πλάτη στους ανθρώπους που έχουν κάθε λόγο να ενδιαφέρονται για την πρόοδο της χώρας και να ψάχνουμε να βρούμε σωτήρες ανά τον κόσμο... 



Θανάσης Μαυρίδης

thanasis.mavridis@capital.gr